Merk of decoratie?


Zijmerken of decoratieve reliefs op een pijp worden nog wel eens door elkaar gehaald, vooral waar het voorstellingen betreft.

Dat is niet zo vreemd, omdat de pijpenmakers voor hun zijmerk voldoende plek hadden om deze van wat meer franje te voorzien dan een klein gestempeld merk. Daarnaast bestaan er combinaties. Vaak hebben lobbenpijpen, een decoratievorm, ook een zijmerk. Aan de andere kant zijn er gedecoreerde pijpen die het merk of de naam van de maker in de voorstelling hebben staan.

Dat maakt het onderscheid niet altijd even eenvoudig.

 

De merken van de meeste pijpenmakers zijn inmiddels bekend en gepubliceerd. Aangezien het relief dat zij ter herkenning op de kop plaatsten duidelijk herleidbaar moest zijn, is kennis van deze merken een onontbeerlijk hulpmiddel.

 

Een zijmerk bestaat uit een van deze drie mogelijkheden: een getal, (een combinatie van) letters of een beeldmerk. De laatste categorie is het lastigst te onderscheiden van decoratie, omdat sommige afbeeldingen gebruikt zijn als merk, maar ook als populaire versiering. De melkmeid en de molen zijn langgebruikte Goudse merken, maar in een bepaalde periode kwamen deze thema's ook als algemene versiering voor.

Hierboven staan twee verschillende voorbeelden. Het eerste voorbeeld betreft een Gouds zijmerk, de man met de ster. Ter vergelijking: de molenaar rechts is geen zijmerk. Door onderzoek naar merken is bekend dat de man met de ster bestaat als merk, de molenaar echter niet.

Er zijn tussen deze twee afbeeldingen verschillen op te merken, die zonder merkenkennis toch kunnen leiden tot de determinatie zijmerk - geen zijmerk. Op de eerste plaats valt op dat het merk ten opzichte van de decoratie veel kleiner is. Dit gaat niet altijd op, maar het is een redelijk sterke indicatieve factor. Een merk wordt geplaatst ter herkenbaarheid van een product. De omvang van de afbeelding hoeft niet groot te zijn, maar moet wel leesbaar blijven. Omdat door herhaald gebruik de pijpenvorm slijt moet het merk met enige regelmaat opnieuw in de wand van de mal worden 'verscherpt'. Al te veel detail is daarom alleen maar onhandig en voor de herkenbaarheid overbodig.

Een pijp die is versierd 'ter versiering' heeft meestal een of meerdere afbeeldingen die de hele ketelwand gebruiken en kundig (in detail) zijn aangebracht. De afzet is kleiner dan van de algemene zijmerkpijp, het slijtageproces is daarom van minder belang. Dus: de voorstellingen zijn in de regel groter en gedetailleerder dan de merken.

 

Nog een voorbeeld, maar dan van een uitzondering. Het merk links, van het wapen van Utrecht, werd in Gouda gezet, maar ook in andere productiecentra. Deze versie komt uit Schoonhoven en is gecombineerd met de initialen van de maker, Machiel van Genderen. Dit soort zijmerken komen erg veel voor. Op de rechterfoto staat een pijp met het wapen van Gouda. De plaats op de ketel en de kroon boven het wapen (erg veel merken zijn 'gekroond') geven de indruk dat het hier ook om een zijmerk gaat.  Een extra overeenkomst (hier niet zichtbaar) is dat de andere zijde van de pijp ongedecoreerd is, bij decoratiepijpen ongewoon en bij zijmerken veel voorkomend. Toch gaat het om een decoratie en niet om een merk. De aanwijzing hiervoor is de fijnheid van het graveerwerk. Die leent zich niet voor een vorm die in grote hoeveelheden moest worden gemaakt. Vergelijk het maar eens met de foto links. Het wapen van Gouda, tenslotte, bestaat als Gouds merk, maar is voor zover bekend nooit als zijmerk geplaatst.

Nog even doormijmerend, het is mogelijk dat de pijp met het wapen van Gouda bewust een zijmerkpijp moest lijken, maar dan van een mooie kwaliteit. Reclame voor de Goudse pijp dus, ten opzichte van de niet-Goudse producten. Via de handel verspreid door Nederland zullen ze een aardig visitekaartje zijn geweest.