19e eeuw: Oranjepijpen
Vanaf de 17e eeuw grijpen pijpenmakers traditioneel de wereldse politiek aan om speciale gelegenheidspijpen uit te geven. Pijpen gewijd aan het Nederlandse koningshuis vormen daarbinnen een grote groep. In de 19e eeuw gaat deze traditie onverminderd door. Wel verschuift na de eerste kwart van de 19e eeuw de manier waarop de pijpenkoppen werden gegraveerd. Naast een klein aandeel dat traditioneel blijft wordt er meer gebruik gemaakt van tekst op de pijpenkop en de steel. Een aantal Oranje - of Nederland gerelateerde pijpen is, vanwege de graveringsvorm, te vinden op de pagina Voortgang zoals de 18e eeuw.
1800-1827, Honi Soit Qui Mal Y Pense
Pijpen met een gravering op traditionele wijze. De elementen zijn in zijn geheel overgenomen van ovaalvormige pijpen die sinds 1740 worden gemaakt. Een voorbeeld hiervan is te vinden op deze pagina, over het wapen van Willem IV en op deze pagina, over Anna van Hannover. De laatste pijp op de pagina over Willem IV is uit de late 18e eeuw en lijkt al een beetje op deze pijpen. Toch zijn er een paar essentiële veranderingen aangebracht.
De pijpenkoppen zijn afkomstig uit een stort van Willem Begeer en gemerkt met vos op zijn gat. Op de eerste plaats valt de eenvoudigere manier van graveren op. De waarheidsgetrouwe manier van graveren uit de 18e eeuw wordt steeds losser en ook hier is zichtbaar dat de kwaliteit van de afbeelding er niet helemaal meer toe doet. Op de tweede plaats is het wapen van Willem IV vervangen door het wapen van Hannover. Hierbij is de spreuk op het onderste tekstlint (Vivat Oranje) vervangen door DIEU ET MON DROIT.
1826-1831, koning Willem I en Frederica
Ovaalvormige pijpenkop, gemerkt met AVB. De pijp is gemaakt door Adrianus van der Want (Lit. 6.2). Don Duco zet de vormdatum op 1826, 35 jaar na het huwelijk van Willem met Frederica. Het is niet duidelijk of er in dat jaar aanleiding was voor de uitgave van deze pijp. Op de pijpenkop zijn de volgende elementen gegraveerd: naar de steel toe staat het wapen van Nederland met een keizerskroon erboven. Op de linkerkant, in een ovaal, staat het portret van koning Willem I en op de rechterkant, in eenzelfde ovaal, het portret van Frederica Wilhelmina van Pruisen. Van de steel af staat het wapen van Gouda, dat als schild hangt aan een knop. Onder het schild ontspringen twee bladranken, die eindigen in een grote bloem naast de portret-ovalen. De rest van het goed gevulde oppervlak bestaat uit tekstlinten. Het bovenste lint naar de steel toe bevat de tekst: 'KONING EN ORANIE HOUD STAND'. Het lint eronder zegt: 'TER EERE VAN NEDERLAND'. Onder het Goudse wapenschild staat de tekst 'GOUDA'. Een extra detail is dat boven het bovenste tekstlint, links en rechts, een gekroonde letter staat. Bij het portret van Willem staat de W, bij het portret van Frederica staat de F. Ook de steel is voor een groot deel bewerkt geweest. De mal was bij de persing van deze pijp al enigszins versleten.
1850-1855, koning Willem III en Sofie
Ovaalvormige pijpenkop, gemerkt met AVB. De pijp is gemaakt door Adrianus van der Want (Lit. 6.2). Koning Willem III trouwt in 1839 met zijn nicht Sofie en ergens in de periode 1850-1855, het is weer niet duidelijk waarom, wordt de bovenbeschreven pijp opnieuw uitgegeven. Wat wel duidelijk is, is dat de letter F van Frederica is veranderd in de S van Sofie. De rest van de gravering is verscherpt, maar ongewijzigd gelaten.
1863-1868, 50 jaar Nederland zelfstandig
Ovaalvormige pijpenkop uit een stort van Hendrik van der Pool. De pijp is uitgebracht ter ere van het 50-jarige jubileum van het einde van de Franse overheersing van Nederland en de reïnstitutie van het huis van Oranje. Op de kop staat naar de steel toe een tekstlint met de tekst 'ORANJE BOVEN'. Daaronder, op het midden van de kop, staat de tekst 1813-17 NOVEMBER 1863. Onder deze tekst staan twee kruisende Oranjetakken. Al deze elementen lopen tot over de zijden van de pijpenkop. Van de steel af staan ter opvulling nog een vlag aan de linkerzijde en een wimpel aan de rechterzijde. Aan de masten hangen twee koorden, die eindigen in een eikel (aker). Langs de persnaad loopt een rand symmetrische eikenbladeren. Het steelfragment bij de pijp is ter reconstructie geplaatst, maar zat niet exact op die locatie. De steel zat ook in de stort en op de steel staat 'ORANIE'. Gezien de modellen uit de stort is het erg aannemelijk dat het fragment van eenzelfde pijp is geweest.
1863-1868, 50 jaar Nederland zelfstandig
Mosterdlepel model pijpenkop uit een stort van Hendrik van der Pool. De pijp is uitgebracht ter ere van het 50-jarige jubileum van het einde van de Franse overheersing van Nederland en de reïnstitutie van het huis van Oranje. Op de kop staat van de steel af een tekstlint met de tekst 'ORANJE BOVEN'. Daaronder, op het midden van de kop, staat de tekst 1813-17 NOVEMBER 1863. Onder deze tekst staan twee kruisende Oranjetakken. Al deze elementen lopen tot over de zijden van de pijpenkop. Naar de steel toe staan ter opvulling nog een vlag aan de linkerzijde en een wimpel aan de rechterzijde. Aan de masten hangen twee koorden, die eindigen in een eikel (aker). Langs de persnaad loopt een rand symmetrische eikenbladeren. Het steelfragment bij de pijp is ter reconstructie geplaatst. De steel zat ook in de stort en toont de tekst 'NEDERAND EN OR(ANJE)' en op de andere zijde '(ORAN)JE EN NEDERLAND'.
De gravering is vrijwel gelijk aan die op de ovaalvormige pijpenkop.
1863-1868, 50 jaar Nederland zelfstandig
Kromkop model pijpenkop, gemerkt met molen, gemaakt door Frans Simon Sparnaay (Lit. 2). Op de pijpenkop staat het wapen van Nederland, van de steel af, staat het wapen van Nederland in een schild, gekroond en gedragen door leeuwen. Onder het wapen door loopt een tekstlint, met daarop 'JE MAINTIENDRAI', de wapenspreuk van Nederland. Daaronder staat, richting de bodem van de pijp, 1863 en JUBELJAAR. Naar de steel toe staat in een stralenkrans het jaar 1813. Daaromheen staat in een tekstlint 'NEDERLANDS NATIONALITEIT'. Boven de stralenkrans staat ook nog 'ORANJE BOVEN'.
1863-1868, 50 jaar Nederland zelfstandig
Kromkop model pijpenkop, gemerkt met LB, van Pieter Jacobus van der Want Azn (Lit. 2). Deze pijp is gelijk aan de hierboven beschreven pijp van Frans Simon Sparnaay, maar verschilt in details. Van de steel af is de voorstelling helemaal hetzelfde, behalve in de uitvoering van de gravering. Maar naar de steel toe staat alleen 1813 in een stralenkrans. De extra teksten zijn weggelaten.
1865-1880, wapen van Nederland, wapen van Gouda
Fantasie model pijpenkop. Het model is vooral bekend als lange pijpenkop (tot 11 cm hoog) maar is hier in hoogte bescheiden gebleven. Op de pijpenkop staat links het wapen van Nederland (de klimmende leeuw met attributen op een geblokte achtergrond) en rechts het wapen van Gouda. Beide wapens hangen aan een ovalen bladkrans. De ovalen omlijsting bestaat overigens uit drie banen, de bladerkrans, een middelste baan met alternerend bloem en blad en een buitenste krans van cirkels. De bodem van de pijpenkop met het uitsteeksel onder de pijp is afgewerkt met enkele figuratieve elementen zonder achterliggende betekenis. De steel is geschubd, mogelijk heeft er hogerop tekst gestaan. De pijp heeft een algemeen karakter en lijkt niet gekoppeld aan een speciaal jaar of evenement. De pijp is gemerkt met 43 gekroond, van 1865 tot 1881 gezet door de firma P. & W.F.C. van Essen als laatste gebruiker van het merk (Lit. 2).
1870-1920
In de 18e eeuw trouwt Willem V met Frederica Sophia Wilhelmina van Pruisen (Willem en Willemijntje). Ter gelegenheid van dat huwelijk werd een pijp gemaakt, en ongeveer 100 jaar later is er opnieuw een pijp met dezelfde decoratie. De vorm van de pijpenkop verschilt zodanig dat je niet kunt spreken van een hergebruikte mal, wel is de decoratie vrijwel identiek. De oorspronkelijke vorm komt van Hendrik van der Pool, die de pijp tussen 1870 en 1875 is gaan uitbrengen. Van der Pool merkte zijn pijpen met WL gekroond, zoals deze. Later heeft Pieter Goedewaagen de vorm overgenomen en nog tot 1920 gemaakt (Lit. 3).
Voorstelling op de pijp: links het portret van Willem V in militair uniform, in een ovaal van bladranken. Als nieuw detail is er aan de bovenkant van het ovaal een bloem aangebracht. Rechts staat het portret van Wilhelmina, op dezelfde wijze. Boven beide portretten loopt een tekstlint, met daarop links 'WILLEM. V. P. V. O.' en rechts 'FRE. SOPH. WIL.'. Daarmee is de laatste H, bij Wilhelmina, weggelaten ten opzichte van de 18e eeuwse vorm. De steel loop gebogen en er staat een gestileerde walvisbek op gegraveerd.
Den Briel, 1872. Overwinning van de watergeuzen op het Spaanse leger in 1572
Hoornpijp, oorspronkelijk met een kijkglaasje uitgerust. De pijp is helaas niet zo mooi gerestaureerd. Op de overgang naar het steelgedeelte van de pijp staat de Hollandse maagd met speer en vrijheidshoed, tegenover haar de Hollandse leeuw met zwaard en pijlenbundel. Langs de rand van de kop staan vier portretten, waaronder Willem van Oranje en een watergeus. Tussen de portretten staat 1572 en 1872, ter herinnering aan het verslaan van de Spanjaarden bij Brielle. Ook op de steel heeft tekst gestaan.
De bekendste pijp gewijd aan de overwinning van de watergeuzen op het Spaanse leger is deze hoornpijp (in verschillende uitvoeringen van verschillende fabrikanten). Op de linkerkant staat een groep soldaten (watergeuzen) die een stadspoort in lopen en op de rechterkant een aantal slagschepen op zee. Op de steel staat de tekst: 'BRIELLE, 1 APRIL 1572' en '... BESTAAN VAN DE VRIJHEID'.
Ovaalvormige pijpenkop, gemerkt met 65 gekroond en uitgevoerd in het zwart. De pijp is gemaakt door Adrianus van Duijn (Lit. 2). De voorstellingen op deze pijpenkop zijn qua inhoud identiek aan die op de hoornmodel pijpen. Tekst zal op de steel hebben gestaan.
Hoornmodel pijp met liggende leeuw figuraal op de pijp. Op de zijden staan wapenschilden met daaromheen een onhandig strepenpatroon. Langs de steel staan tekstlinten en aan de bovenzijde van de kop, naar de steel toe, staat een ovaalvormig stempel dat intaglio is gezet. Duiding van de onderdelen: links staat het wapen van Den Briel, omringd door vlaggen en speren. Het wapen hangt aan een lint. Rechts is het wapen van Nederland, de staande Hollandse leeuw te zien. Het hangt niet aan een lint, maar er staat een speer met vrijheidshoed achter. Om de schilden loopt een lauwerkrans van eikenloof. Op de tekstlinten staat: '1572 BRIELLE 1 APRIL 1872' en 'DE EERSTELLING DER VRIJHEID'. Op het stempel staat DEN BRIEL.
Opvallend aan bovenstaande uitvoering is dat de gravering niet erg goed is. Allerlei details zijn duidelijk nagebootst in een grovere vorm. Zo zijn de vlaggen en de speren rond de twee wapenschilden niet meer als zodanig te herkennen. Een fabriek die op deze manier modellen op de markt bracht was die van F. S. Sparnaaij.
Deze pijp is langere tijd gemaakt en er zijn verschillende versies van bekend. Zo is de ruimte voor de leeuw benut voor een kijkglaasje en is het stempel met DEN BRIEL vervangen door de gegraveerde tekst 'LEVE DE VRIJHEID'. De oorspronkelijke, 19e eeuwse versie heeft nog geen kijkglaasje en is van het DEN BRIEL stempel voorzien, terwijl de 20e eeuwse versie van de firma P. van der Want aangepast is met de genoemde tekst en kijkglas.
Hoornpijp met het portret van Willem van Oranje. Niet de dan regerende Willem III, maar de eerste Willem van Oranje, die als aanvoerder van het Nederlandse leger de Spaanse troepen versloeg, wat leidde tot de stichting van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Hij wordt daarom ook wel de 'vader vaderlands' genoemd. Ook deze pijp kan worden gezien als een 'Den Briel' pijp. Willem van Oranje draagt een hoed met veer, heeft een snor en een puntige sik en heeft een kraag zoals op 16e eeuwse portretten is te zien (een zogenaamde molensteenkraag). Na wat op borduurwerk lijkende geometrische versiering staat op de steel de tekst: 'PRINS W.. DEN E..' en op de andere kant '...DES ...NDS'. Volgens Don Duco van het Amsterdam Pipe Museum is dit: 'prins Willem den eersten', 'vader des vaderlands'.
Een wat minder voor zichzelf sprekende Den Briel pijp is dit model, met de Godin Irene met een 'Vrij onderwijs' banier. Het verhaal staat onder de link.
Eenzelfde soort pijp als het model met 'Vrij onderwijs' , en dus ook een Den Briel pijp, is deze pijp met 'De vrede'. Ook hier staat het verhaal onder de link.
1874-1879
Rondbodem model pijp ter ere van de kroning van Willem III, 25 jaar geleden. Over de persnaden van deze pijp loopt een motief van bladranken/krullen. Aan beide kanten van de kop staat een voorstelling omringd door bladranken. Links staat een kapitale, maar sierlijk geschreven W, met er direct boven in een tekstlint 'JUBELFEEST'. Boven het lint staat een keizerskroon. Rechts staat Willem III onder een baldakijn voor zijn eedaflegging. Boven de baldakijn staat het jaartal 1849, het jaar waarin Willem III is gekroond. In het jubeljaar 1874, 25 jaar later, is de vorm van deze pijp gemaakt.
1874-1879
Rondbodem model pijp ter ere van de kroning van Willem III, 25 jaar geleden. Aan de pijp zit een oog voor een kijkglaasje. Op de linkerkant staat het portret van Willem III in uniform tussen kruisende lauwertakken. Op de steel staat 'LEVE WILLE(M ...)'. Op de rechterkant staat Willem III onder een baldakijn voor zijn eedaflegging. De plechtigheid vindt plaats in de Nieuwe Kerk in Amsterdam onder het toeziend oog van een grote menigte. Op de steel staat '..9 12 MEI 1874'. De pijp is uitgebracht in het jubeljaar 1874, 25 jaar na de kroning. De pijp is bruin gelakt.
1874-1879
Rondbodem model pijp ter ere van de kroning van Willem III, 25 jaar geleden. Het thema en de bijbehorende decoratie is in grote lijnen gelijk aan de hierboven afgebeelde pijp. De scene in de Nieuwe Kerk staat nu rechts en het portret van Willem III links. Boven het portret staat nu een tekstlint, met de tekst 'WILLEM III'.
1874-1879
Hoornmodel pijp ter ere van de kroning van Willem III, 25 jaar geleden. Rijk gedecoreerde pijp met in de basis dezelfde decoratie als bovenstaande modellen. Rond de voorstellingen staan veel tekstlinten. Op dit exemplaar is niet alles goed leesbaar, of afgebroken. Maar de teksten zijn als volgt. Links staat 'Z. M. WILLEM III', gevolgd door 'JUBELFEEST' en '12 MEI 1874'. Op het steelgedeelte staat 'FEESTPIJP'. Rechts staat 'INGEHULDIGD 12 MEI 1849', waarbij ingehuldigd over het steelgedeelte staat en de datum onder de voorstelling op de pijpenkop.
1879-1884
Rondbodem model pijp met links het portret van koningin-regentes Emma van Waldeck-Pyrmont, hier slecht zichtbaar door vervuiling. Het portret-ovaal is gekroond en om het ovaal lopen lauwertakken die ontspringen uit een strik aan de onderzijde. Op de rechterzijde staan de wapens van Willem III en van Emma, door leeuwen tegen elkaar aan gehouden. Boven de schilden staat een enkele kroon. Onder de schilden loopt een lint met arceringen, in het midden zijn twee takken gestoken. De rest van het oppervlak is versierd met florale motieven. De pijp zal gezien de symboliek gemaakt zijn ter ere van het huwelijk van koning Willem III met Emma.
1879-1884
Isabé model pijp met links het portret van koning Willem III en rechts van koningin-regentes Emma. Om de portretten lopen kruisende lauwertakken. De uitstraling van deze pijp was voor zijn tijd modern. Deze huwelijskpijp is gemaakt door Arie van der Kleijn (Lit. 6.2).
1885-1890
Oranjepijp van onbekende, maar Nederlandse herkomst. Het gaat hier om een kinderportret van prinses Wilhelmina, later koningin Wilhelmina. Als kinderhoofd is de voorstelling geslaagd, maar op het kinderportret van Wilhelmina lijkt deze weergave niet erg. De detaillering is matig. De mal bestond uit twee delen.
1898-1903
Portret van koningin Wilhelmina, tijdens of vlak na haar kroning. Oranjepijp van onbekende herkomst, die net zo goed in het buitenland gemaakt kan zijn. Wanneer de pijp in Nederland is gemaakt, is de werkplaats van Goedewaagen een goede mogelijkheid. Een uitgebreider verhaal over deze pijpenkop is hier te vinden.
1898-1903
Klein model ovaalvormige pijpenkop (sigarettenpijp) zonder merk. Op de pijpenkop staat een rond lopende tekst, naar de steel toe gecentreerd. Om de tekst lopen bloemenranken, het hele oppervlak van de pijp wordt gebruikt. De tekst luidt 'KRONINGSJAAR' en eronder staat '1898'. Dit is het kroningsjaar van koningin Wilhelmina.
1890
Wat gebeurde er in 1890? In Nederland was 1890 het jaar dat Koning Willem III overlijdt en Juliana op 10 jarige leeftijd Koningin wordt. Deze pijp, van Van der Want, is een Oranjepijp. Mogelijk heeft er op de steel een begeleidende tekst gestaan. De pijpenkop zelf is eenvoudig. Op de zijden staan engelen die op een trompet blazen. Zij houden samen een krans vast die aan de kant van de steel is te zien. In de krans van eikenloof en bloemen staat 1890. onderaan de pijpenkop, tegen de steel aan, staat een halve zon, waarvan de stralen zich over het oppervlak van de pijp strekken. Het kan een opgaande -, maar ook ondergaande zon zijn. De pijpenkop is gemerkt met WS gekroond.
De pijp is na 1890 niet lang meer gebruikt als Oranjepijp, maar door eenvoudigweg het jaartal weg te halen (en misschien ook steeltekst) is de pijp nog tot in de 20e eeuw gemaakt door Van der Want. In de catalogus van Van der Want uit 1910 staat de pijp afgebeeld onder modelnummer 30, met op de steel de tekst: A VOUS MES SOUHAITS. Dat betekent zoveel als 'Ik wens je het allerbeste' of zelfs gewoon 'Proost!'. Daarmee is de pijp qua thema een hele algemene rol aangedaan. De pijp blijft gemerkt met WS gekroond.
Leeuwen
1800-1850
Moeilijk te dateren kromkop pijpenkop uit in ieder geval de eerste helft van de 19e eeuw. De pijp is gemerkt met 67 gekroond en daarom is de pijp ofwel gemaakt door Casper Beerman (1802-1820) ofwel door Matthijs de Waal (1828-1868). Dit zijn meteen de laatste twee gebruikers van het merk (Lit. 2). Op de zijden van de pijpenkop staat een klimmende leeuw met zwaard en pijlenbundel, in een ovaal van eikenloof. De leeuw op de rechterkant is merkwaardig genoeg gespiegeld. Van de steel af is de pijpenkop gedecoreerd met een bos bloeiende tulpen.
1875-1900
Omdat leeuwen door de laatste paar eeuwen heen symbool staan voor Nederland zijn pijpen met een leeuw er op onder te brengen onder Oranjepijpen. Rondbodem model pijp en een fragment van dezelfde pijp, met een zittende leeuw. De leeuw zit richting de pijpenkop. Om de leeuw is een gedeelte gegraveerd als ondergrond, met een kader redelijk dicht langs de leeuw. De pijpenkop heeft een lob op de persnaden. Het fragment is toegevoegd omdat de kop van de leeuw daar aanwezig is.
1875-1900
Hoornpijpen met een leeuw of staande leeuw op de pijp, met zijn kop naar de steel toe. Zoals aan de vondsten te zien is breekt de leeuw er vaak in zijn geheel af.