Reclamepijpen
Reclamepijp van G. W. van der Boor uit Den Haag, voor het tabaksmerk 'De Rijzende Hoop'.
Een pijpenkop met een merk op de kop of een pijpenmakersnaam op de steel is natuurlijk altijd een pijp met reclame. De reclamepijp onderscheidt zich dusdanig van deze omschrijving dat de reclame op de pijp niet ten bate is van de pijpenmaker zelf, maar van de opdrachtgever die een serie pijpen heeft laten maken, of bestempelen, met reclame voor die opdrachtgever.
In de 18e eeuw gebeurde dit eerst op een weinig opvallende manier. Tabakshandelaren lieten de naam van hun bedrijf met een rolstempel op de steel zetten, zoals dit al gebeurde met de namen van pijpenmakers zelf. Een bekend voorbeeld is de tabakshandelaar Frans van de Velde, wiens naam regelmatig op pijpenstelen wordt aangetroffen. Over deze handelaar en andere handelaren heeft Bert van der Lingen een mooi boek geschreven, dat is te verkrijgen via uitgeverij Brittenburg.
Ook werd er op gedecoreerde koppen reclame gemaakt voor roken en drinken in zijn algemeenheid. Dit is terug te zien aan de vele bodemvondsten die rokende en drinkende mensen afbeelden.
Pas in de 19e eeuw was het door een veranderende markt en verbeterde productietechnieken mogelijk om als handelaar kleipijpen te bestellen en te laten bedrukken met reclame. Het ging vaak om enkele duizenden stuks. Soms gaat het om pijpen van een standaard model met een te verwisselen logo op de steel, soms wordt er een mal gewijd aan een reclamemodel. Het aantal verschillende reclamepijpen is groot geweest en op de in Nederland verschillende actieve sites gericht op kleipijpen zijn exemplaren te vinden die een ander niet heeft.
De Gekroonde Mooren, Louis Dobbelmann
Rondbodem model pijp met reclame voor De Gekroonde Moren. Op de pijpenkop staat aan beide zijden dezelfde afbeelding met dezelfde tekst. De mal van deze pijp is een keer opgehaald, zoals te zien is aan verschillen tussen de twee afgebeelde pijpenkoppen. Zo verschilt bijvoorbeeld het aantal tabaksbladeren op de ton tussen de twee rokende mannen. De Gekroonde Mooren was een tabaksmerk van de Rotterdamse handelaar Louis Dobbelmann en hoewel de pijpen in Gouda werden gemaakt stond zijn naam op de steel. De pijpen zullen tussen 1881 en 1900 zijn gemaakt, misschien nog iets langer.
Sint Joris en de Draak, Louis Dobbelmann
Kromkop model pijp met naar voren stekende fantasie hiel. Een ander tabaksmerk van Louis Dobbelmann was St. Joris en de Draak. Op beide zijden van de pijp staat dezelfde afbeelding, namelijk Sint Joris die, gezeten op een paard, een lans door de kop van een draak steekt. Langs de zijden van de hiel en over de steel staat de tekst: ST GEORGE. Op de steel staat Louis Dobbelmann Rotterdam. De scherf rechtsonder is met een gelijke voorstelling, maar anders gegraveerd en in spiegelbeeld gezet ten opzichte van de beschreven St. Joris pijp. Zeer waarschijnlijk is dit ook weer een reclamepijp voor Louis Dobbelmann.
FNB, BJO, C&C, Elles Borressen en WLutz uit een Goedewaagen stort
Rondbodem model pijp met een korte steel. Dit is een veel gebruikt type reclamepijp uit de laatste kwart van de 19e eeuw, begin 20e eeuw. De pijpenkop is zo'n drie en een halve centimeter hoog, een shagpijp model. De pijp is onbewerkt, maar heeft een lob op de voor en achterzijde van de pijpenkop. Op de zijde of zijden van de steel was het mogelijk om via een cliché een eenvoudig reclamelogo te laten aanbrengen. Een aantal jaar geleden heb ik een stort van fabrieksafval opgegraven in Gouda, aan de Raam. Hier was de fabriek van Goedewaagen gevestigd voordat deze uitbreidde en verhuisde naar buiten de stadssingels, aan het Jaagpad. De stort bestond voornamelijk uit pijpen van het bovenstaande model, met verschillende reclame opdrukken. De bekendste is bovenstaand FNB monogram. Wanneer je dit logo op het internet zoekt kom je op de site van het Amsterdam Pipe Museum van Don Duco. Het museum is in het bezit van enkele tabakswikkels met reclameopdruk, waarop ditzelfde logo is afgedrukt. Het gaat om een Amsterdamse tabakshandelaar, F.N. Barfoed. De datering van de wikkels ligt tussen 1890 en 1900.
Meer pijpen met het FNB monogram, nu van andere locaties. Het model is steeds verschillend en ook weer net iets anders dan van de uit de Goedewaagen stort vermelde pijpen.
En nog een pijp met de vermelding WLUTZ, gerookt en ongerookt.
Hendrik Taconis, Tabaksfabriek de Oldehove, Leeuwarden
Isabé model pijp met reclame voor tabaksfabriek De Oldehove van Hendrik Taconis, in Leeuwarden. De Oldehove is een 16e eeuwse kerktoren die nog steeds in Leeuwarden te bewonderen valt. De toren wordt ook op de pijpenkop afgebeeld. Hoewel ik geen data heb kunnen vinden over de periode waarbinnen het bedrijf actief was, zijn de pijpenkoppen te dateren tussen 1890 en 1910. Verder zijn van De Oldehove veel zakjes en blikjes tabak bekend, tot in de 30-er jaren van de 20e eeuw. De pijp heeft een hiel gehad, maar die is afgebroken.
Rondbodem model pijp met reclame voor stoomtabaksfabriek De Oldehove van Hendrik Taconis, in Leeuwarden. De uitvoering is vernieuwd ten opzichte van het vorige model. Daarnaast is het woord 'stoom' toegevoegd aan tabaksfabriek. Op beide zijden wordt de oude toren De Oldehove afgebeeld in een ovaal. Aan de linkerkant staat om het ovaal de tekst: STOOMTABAKSFABRIEK . DE OLDEHOVE. Aan de rechterkant staat: HENDRIK TACONIS . LEEUWARDEN. Onder de kop zit een bladmotief.
Tabaksfabriek Dat Smaakt, firma A. ter Braake te Almelo
Rondbodem model pijp met op de zijden een ruitvormig werk van bloemen (om precies te zijn: een bloem in het midden, dan loof en op de hoeken klavertjes drie). Om de voorstellingen loopt een ovaalvormige tekst. Links staat: FIRMA A. TER BRAAKE en rechts staat: TABAKSFABRIEK DAT SMAAKT. De pijpenkop is afkomstig van een voormalige vuilstort vlak buiten Gouda, datering 1890-1920.
Van Balma Amsterdam, tabaksfabriek aan de Prins Hendrikkade 34
Rondbodem model pijp met op de linkerzijde een ruitvormig werk van bloemen en op de rechterzijde een grote 34. Om de voorstellingen loopt een ovaalvormige tekst. Links staat: V. BALMA AMSTERDAM, rechts staat TABAKSFABRIEK P. H. KADE 34. Van Balma bleef op dit adres tot 1901, toen verhuisde de zaak naar het Limburgse Beek. De pijp zal tussen 1880 en 1901 gemaakt kunnen zijn. Hoewel de florale ruit in opzet gelijk is aan de ruit op de pijpen voor Almelo is de uitwerking anders.
Weurman en comparanten, reclamebaai
Rondbodem model pijp met links en rechts een opschrift. De uitvoering blijft redelijk eenvoudig. Links staat: WEURMAN & COMP. AMSTERDAM, rechts staat: RECLAME BAAI. De merknaam Reclamebaai wordt door Weurman gevoerd vanaf 1897 en de fabriek bestaat tot 1920. De datering van deze pijpen valt dan ook in deze periode.
De Posthoorn, A.C. van Rossem, Rotterdam
Van der Want maakt rond de overgang naar de 20e eeuw deze reclamepijpen voor A.C. van Rossem, een tabakshandelaar uit Rotterdam. Op de zijden van deze rondbodempijp staat op de onderste helft een posthoorn op een gepointilleerde achtergrond. De bovenste helft is glad, de helften worden door een horizontale lijn gescheiden. De posthoorn was een tabaksmerk van Van Rossem. Op de steel staat: A. C. VAN ROSSEM ROTTERDAM. Er zijn verschillende uitvoeringen van deze reclamepijp gemaakt. Zo heeft de laatste pijp geen rondbodem model, maar zit er een klein lobvormig spoor onder de kop. Bij deze versie is de bovenste helft, boven de decoratie, bedekt met witte glazuur.
Stoomtabaksfabriek J. van Nelle, Rotterdam
Van der Want maakt ook de reclamepijpen voor de tabaksfabriek van Van Nelle rond 1900. Bovenstaande pijp is een klassiek model ovaalvormige pijp, met vanaf de zijden naar de roker toe de tekst:
DE ERVEN . DE WED
J. VAN NELLE
STOOM TABAKS FABRIEK
ROTTERDAM
De pijp is niet geglaasd en daarom relatief snel te produceren. De pijpen worden nog wel gemerkt, met 54 gekroond, door de firma P. van der Want.
Van Nelle, Rotterdam
De tweede versie van de door Van der Want gemaakte reclamepijpen zijn deze rondbodem pijpen met een korte steel, doetels. Naar de roker toe staat in de klei gestempeld:
VAN NELLE'S
ROOKTABAK
Rotterdam, Amsterdam
Een afwijkend model uit de stort van van der Want is deze doetel, waar geen stempel van Van Nelle op staat maar een stempel met eenvoudigweg:
ROTTERDAM
AMSTERDAM
Het doetelmodel, de stijl en het lettertype doen vermoeden dat het wel om een verwijzing naar Van Nelle gaat.
California, Mill en Mill Strand, door Sparnaaij
Uit een stort van de Goudse fabrikant F. S. Sparnaaij komen deze rondbodem model pijpen, met naar de steel toe een stempel met tabaksmerken als reclame. De bovenste pijp heeft alleen het merk molen op de kop, de overige pijpen hebben een stempel met respectievelijk CALIFORNIA, MILL STRAND en MILL. De stort is vermoedelijk uit de periode 1880-1900.
Blankenheym's Jenever
Ovaalvormige pijp met aan beide zijden hetzelfde opschrift. Hoewel vrijwel alle reclamepijpen zijn gebruikt voor het adverteren van tabak en roken, is deze pijp uitgebracht om het bijbehorende borreltje te adverteren. De Jenever van Blankenheym bestaat nog steeds, maar deze pijp is zeer waarschijnlijk tussen 1880 en 1900 geperst. De pijp is zelfs gemerkt op de hiel met GN gekroond, van de Goudse pijpenmaker F. S. Sparnaaij. De tekst op de pijpenkop luidt: BLANKENHEYMS GENEVER IS DE BESTE.
Het Wapen van Amsterdam
In een stort met afval van de firma Jan Prince en Cie zat een Isabé met het wapen van Amsterdam van de steel af. Het wapen staat op een ondergrond en wordt gedragen door twee leeuwen, daarnaast is het gekroond. Vanwege een bijbehorend steelfragment weten we nu dat het gaat om een reclamepijp. Op de steel staat de tekst: 'L J HOELEN ARNHEM' en 'HET WAPEN VAN AMSTERDAM'. Het Amsterdam Pipe Museum heeft een sigarenzakje van L. J. Hoelen in de collectie en beeldt die af met bovenstaande afbeelding. Bijgeplaatste datering, van 1860-1890, komt in grote lijnen overeen met de datering van deze Isabé. De pijpenkoppen die erna worden afgebeeld zijn een andere (nieuwere) versie, zo is te zien aan bijvoorbeeld de vorm van het wapenschild en de vulling onder de ondergrond van het schild.
In den Olifant, Nijmegen
Isabé met een afbeelding van een olifant van de steel af. De pijp is voorzien van een hiel met daarop het merk LB. Het is een reclamepijp voor een kruidenierszaak in Nijmegen, genaamd 'In den Olifant' (Bron Ruud Stam).
De Rijzende Hoop, G.W. van der Boor
Pijp met doetel of billiard ketel, maar qua omvang een shagmodel. Op de zijden van de pijpenkop staan afbeeldingen, op de steel staat op beide zijden tekst in een venster. De pijp is gemaakt als reclame voor zowel een tabaksmerk als voor (hoofdzakelijk) een tabaksverkoper. Periode pijp: 1875-1900.
Op de linkerkant van de pijpenkop staat het zinnebeeld van Hoop, als vrouw met anker en vogel, zittend op de wolken met links naast haar een uit de wolken komende zon met gezicht. Op de onderzijde staat een algemeen bloem en bladmotief. Over de voorstelling loopt een tekstlint met daarop: DE RIJZENDE HOOP.
Op de rechterzijde staat een voorraad tabaksartikelen afgebeeld. Op drie van de verpakkingen staat tekst. Zo is van links naar rechts te lezen: 16, X2 en OLD CH. Dit zijn verwijzingen naar algemeen bekende en goedlopende tabaksmerken. Ook onder deze voorstelling staat een algemeen bloem en bladmotief. De beschreven afbeeldingen op beide zijden komen ook terug op papieren reclame-uitingen van Van der Boor.
Op de steel staan twee vensters met een gestipte omlijsting. Links staat: G. W. VAN DER BOor, rechts staat: schoOLSTRAAT No 4, s' HAGE. Dit zijn de naam en het adres van de tabakshandel. Het bedrijf van Van der Boor bestond sinds 1832. Het tabaksmerk van Van der Boor, De Rijzende Hoop, werd in 1900 door Van Nelle overgenomen. Het bedrijf zelf stopte er in 1923 mee.
