De pijpenmaker en zijn vrouwen
In de 19e eeuw wordt een pijp uitgebracht die de pijpenmaker zelf vereert. Op de pijpenkop zie je een pijpenmaker aan het werk met een mal, terwijl zijn vrouw (of een medewerkster van zijn bedrijf, maar dat is een minder sterk narratief) de gekaste pijpen nabehandelt. Tussen beide personen in staat de Hollandse leeuw. Ook is het wapen van Gouda te zien, dat sowieso op veel Goudse pijpen wordt afgebeeld. Op de eerste versies staat de naam van de uitvoerende pijpenmaker in een tekstlint, gecombineerd met zijn hielmerk. Bert van der Lingen heeft over deze pijpen een artikel geschreven, waarin hij uit de doeken doet hoeveel pijpenmakers deze pijp op de markt hebben gebracht. Uit vondsten blijkt dat de pijpenkop al vroeg in de 19e eeuw wordt ontworpen en de mal is door meerdere pijpenmakers gebruikt. Uiteindelijk komt de mal in het bezit van de firma P. Goedewaagen en Zoon, die hem tot in de 20e eeuw gebruikt. De vrouw van de pijpenmaker heeft dan inmiddels gewoon een bloemetje in haar handen.
Ik heb 'Kleipijpen met pijpenmakers en pijpenmaaksters' van Bert van der Lingen en Freek Mayenburg, Jaarboek PKN, 2020, gebruikt om het bestaande beeld van dit moment weer te geven en aan te vullen.
Het hier beschreven model is bekend met de merken AE gekroond, CK, ES gekroond, KIP en het figuurmerk wapen van Batavia.
De vroegste vorm is gemerkt met AE gekroond, CK en KIP, het gaat om dezelfde mal, gebruikt met verschillende merken. De gebruiksduur is geschat op 1810-1830. De merken zijn alle drie van leden van de familie Van der Kleijn, vandaar dat zij dezelfde vorm, waar in het tekstlint 'A:V:D KLYN' staat, kunnen delen. Een tweede vorm is wat boller en draagt behalve het hielmerk ook het merk op de ketel, in een cirkel. Het gaat dan om de ES gekroond en wapen van Batavia. Deze vorm zal gebruikt zijn tussen 1830-1850. De namen in het tekstlint zijn aangepast. Een derde vorm is gebruikt door de firma P. Goedewaagen en Zoon als krulpijp (Zie de Goedewaagen catalogus uit 1906 onder modelnummer 9). Op deze pijp houdt de pijpenmaakster geen kleipijpen meer vast, maar een bloem. Goedewaagen heeft deze vorm gebruikt tussen 1875 en 1925 (Lit. 6.2). Op het tekstlint staat geen naam meer.
Een aanvulling op bovenstaande kennis is dat het vierde merk, dat in gebruik was bij de familie Van der Kleijn, ook gebruikt is. Daarmee zijn meteen alle merken die gebruikt werden door Arie van der Kleijn en zijn twee zoons op deze pijpen gezet en dat maakt het artikel mijns inziens sterker. Het gaat om het merk PB, dat Arie gebruikte tussen 1801 en 1821 (Lit. 2)
Ovaalvormig model pijpenkop met links en rechts een groot ovaal medaillon over de lengte van de kop. In het linker medaillon zit de pijpenmaker op een eenvoudige houten stoel en haalt een pijp uit een mal. Tegenover hem, in het rechter medaillon, zit zijn vrouw of een medewerkster. Ze zit op een kruk of stoel en doet de laatste handelingen om de pijp geschikt te maken voor de verkoop. Het kader van de medaillons bestaat uit bladranken die worden afgesloten door een bloem. Onder en boven de medaillons lopen extra bloemenranken. Naar de steel toe staat de Hollandse leeuw, die de rand van het medaillon van de pijpenmaker vasthoudt. In zijn rechterklauw houdt de leeuw een pijlenbundel vast. Boven en onder de leeuw staat een tekstlint. Op het bovenste lint staat 'A:V:D KLYN' en op het onderste lint staat 'TE GOUDA'. Van de steel af staat het wapen van Gouda in een ovaal, omringd met wat blad en met een kroon erboven. De persnaad is afgewerkt met een bladrand. De persvorm is vervaagd door veelvuldig persen. De pijp is gemerkt met CK. Het merk is bij deze pijpen gebruikt door Pieter van der Kleijn Pzn tussen 1815 en 1830 (Lit. 2).
Fragment van een ovaalvormige pijpenkop met dezelfde voorstelling. De pijp is ditmaal gemerkt met PB. Samen met de nog in het tekstlint zichtbare letters ..KL.. is de pijp gemaakt door Arie van der Kleijn. Hij gebruikte het merk PB tussen 1801 en 1821 (Lit. 2). De twee toegevoegde foto's zijn gemaakt in Fort Kijkduin te Den Helder. Daar ligt deze pijp met het merk PB.
Ovaalvormig model pijpenkop met kleine verschillen ten opzichte van het vorige model. Op het bovenste lint staat 'V. D. WANT' en op het onderste lint staat 'TE GOUDA'. Van de steel af staat het wapen van Batavia in een ovaal. De persnaad is afgewerkt met een bladrand. De pijp is gemerkt met het wapen van Batavia. Dat merk werd voor het eerst gebruikt door Dirk van der Want Pzn in 1790, maar bleef tot 1864 bij de familie Van der Want (Lit. 2). In het artikel dat hierboven wordt genoemd wordt deze gravering beschreven als de tweede vorm.
De derde en meest bekende vorm is de krulpijp die werd gemaakt door de firma P. Goedewaagen & Zoon. Deze vorm is het meest recent en behoort tot de vele complete modellen die van dit bedrijf bewaard zijn gebleven. Op de stort op het terrein van Goedewaagen, waar ik in 2008 samen met Guus Bras en Ewout Korpershoek heb gegraven (we hebben er een boek over uitgegeven) lagen veel pijpenkoppen met deze voorstelling. Ik heb ze nog niet voor deze site gefotografeerd.