Teksten op pijpenkoppen

Eind 18e eeuw begint er een nieuwe trend te ontstaan met betrekking tot de decoratie van een kleipijp. Herinneringspijpen of pijpen met reclame er op (daar was een groeiende vraag naar), of pijpen die wezen naar een speciale vereniging of gebeurtenis, kregen in plaats van een afbeelding met tekstlinten alleen nog maar tekst op het oppervlak. Dit gebeurde op verschillende manieren. De lengte van de tekst was bijvoorbeeld een enkele naam tot een hele spreuk (of gedicht). De meeste teksten die we tegenwoordig tegenkomen op onze vondsten zijn afkomstig uit de 19e eeuw en dan ook nog vaak de laatste helft.

Ovaalvormige pijpenkop uit de eindfase 18e eeuw/ overgang naar de 19e eeuw, 1785-1810.

Langs de bovenkant van de kop loopt een dubbele tekstregel, afgebakend door twee losse horizontale lijnen die aan beide kanten eindigen in een sierkrul. De tekst luidt: 'TOT NUT VAN 'T ALGEMEEN.' Deze tekst is gewijd aan de vereniging Tot Nut van het Algemeen. Op internet is daarover de volgende informatie te vinden:

De

Maatschappij tot Nut van 't Algemeen (vaak 'het Nut' genoemd) is een in 1784 opgerichte Nederlandse vereniging die zich inzet voor de ontwikkeling van het individu en de samenleving, voornamelijk door onderwijs en educatie. De vereniging speelde een sleutelrol in de onderwijsvernieuwing, het stichten van scholen en het opzetten van spaarbanken.

Kernpunten van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen:

Doel: Het verbeteren van de maatschappelijke positie van de burger, met name door de bevordering van opvoeding en onderwijs.

Historie: Opgericht op 27 november 1784 door Jan Nieuwenhuijzen in Edam, met als doel educatie toegankelijk te maken voor een breder publiek.

Initiatieven: Oprichting van Nutsscholen, kweekscholen voor leraren, leesbibliotheken en de introductie van spaarbanken.

Structuur: De vereniging is georganiseerd in lokale afdelingen, "departementen" genoemd, die zich richten op educatie en cultuur.

Hedendaagse rol: De vereniging bestaat nog steeds en richt zich via het Nutfonds op de bevordering van maatschappelijke deelname.

Het Nut heeft historisch gezien een enorme invloed gehad op de verbetering van het lager onderwijs in Nederland door de uitgave van verbeterde schoolboeken en de oprichting van model- en kweekscholen.

De pijpenkop is gemerkt met 96 gekroond, op dat moment gebruikt door Pieter Stomman (Lit. 2).

Ovaalvormige pijpenkop uit de periode 1790-1810. Op de bovenste helft van de pijpenkop staat in drie tekstvakken (tekstlinten) de tekst: 'LIBERTE EGALITE FRATERNITE'. Deze woorden, Liberté, Egalité, Fraternité, zijn gekoppeld aan de Franse revolutie van 1789. Het wordt pas halverwege de 19e eeuw het Franse staatsdevies, hier geldt de spreuk nog als 'Geuzenleus'.

De pijp is gemerkt met Bacchus op het vat, op dat moment gebruikt door Maarten de Jong (tot 1796 en daarna nog zijn weduwe)(Lit. 2).

Ovaalvormige pijpenkop uit de periode 1790-1810. Naar de steel toe staat 'E & O'. Een verklaring van deze tekst laat zich niet direct vinden. De pijp is gemerkt met dubbel anker, een merk dat op dat moment gebruikt wordt door Anthonie van Wijmen (Lit. 2).

Ovaalvormige pijpenkop uit de periode 1785-1810. Op de kop staat een tekstlint met een gearceerd oppervlak. De tekst op het lint is: 'BURGERHART'. De directe link met deze naam is het boek 'De Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart', geschreven door Aagje Wolf en Betje Deken in 1782. Deze historische roman is representatief voor de stroming 'De Verlichting' in Nederland. Er zijn geen huizen of verenigingen geweest die Burgerhart heetten. De pijpenmaker speelt dus in op de hype van het moment. De pijp is gemerkt met dubbel kruis, op dat moment in gebruik door Arnout Carlier (1785-1798) of eventueel nog Jan van der Maas (1798-1811)(Lit. 2).

Ovaalvormige pijpenkop uit de periode 1780-1800. Langs de bovenkant staat tussen een dubbele stippenrij: 'FELIX MERITIS'. Felix Meritis is de naam van een voormalig genootschap dat van 1777 tot 1888 bestond en van het bijbehorende gebouw aan de Keizersgracht 324 te Amsterdam, dat in 1788 in gebruik werd genomen. Het fungeerde in die periode als een cultureel centrum voor de stad (Tekst van Wikipedia).

De pijpenkop is gemerkt met 96 gekroond, op dat moment gebruikt door Pieter Stomman (Lit. 2). Omdat de pijpen gemaakt werden gedurende het bestaan van de vereniging zijn er meer modellen bekend uit de 19e eeuw. Op de pagina over tekstlinten uit deze periode zullen meer voorbeelden getoond worden.

Felix Meritis pijp uit de periode 1790-1810.